آبنما در باغ های ایرانی ، در چندین سال گذشته، تعداد باغ هایی که در ایران احداث می گردید بیشتر از زمین های شیب دار بود و با نصب پلکان های مختلف در مسیر آب، جریان ملایم آب، به صورت سریع و پر سر و صدا می شد.
آبنما چیست؟
یکی از مهم ترین عواملی که به باغ های ایرانی حیات می دهد، آب جاری می باشد که در جویبارها، آبنما در باغ های ایرانی، چهارباغ ها و همچنین جوهای کم شیب و مارپیچی به حرکت در می آمد و موجب می شد تا هوای باغ دلپذیرتر و مطبوع تر شود. به طور معمول در باغ هایی که در تزئیینات آن، حوض هایی قرار داده می شد، جداول آن با سنگ و آجر ساخته می شد.
به طور معمول در مکان هایی که در آن آب بیشتری در جریان بود و به خصوص در کف آبنما ها، اغلب تخته سنگ با تراش سفید رنگ و یا با طرح های گوناگون در آن به کار می بردند که موجب می شد زیبایی خوبی به موج آب بدهد.
اغلب، احداث باغ های قدیمی ایرانی در مناطق گرم و خشک و کم آب انجام شده است و یکی از مهم ترین دلایل احداث آن در چنین مناطقی وجود چشمه های طبیعی یا کاریز می باشد. میزان گستردگی آن باغ ، بستگی به مقدار و حجم آب برای آبیاری دارد. باغ هایی که در مناطق گرم و خشک قرار دارند و به خصوص در تابستان، اهمیت بسیار بالایی دارند که یکی از این باغ ها، باغ کاشان می باشد.
باغ فین کاشان، از جمله باغ های معروف در دوره صفویه، زندیه، قاجاریه و همچنین زمان ما است و با توجه به فراوانی آب چشمه سلیمانی و حوض و استخر و درختان کهنسال در آن و عمارت های تاریخی جزء یکی از معروف ترین و پرجاذبه ترین باغ های موجود در ایران می باشد.
برای ایجاد محیطی آرام، خنک و پر سایه در باغ های ایرانی، تنها راه حل احداث جوی های آب در تمام طول باغ نبوده است و به طور معمول این جوی ها در تقاطع به حوضچه تبدیل می شدند.
تاریخچه و مفهوم آبنما در باغ های ایرانی
تاریخچه آبنما: آب، عنصری حیاتی و نمادین در فرهنگ و معماری ایران است، به خصوص در مناطق کویری و کمآب. آبنما در باغ های ایرانی فراتر از یک المان تزئینی بوده و نقشهای متعددی را ایفا میکرده است. تاریخچه آبنما در باغ های ایرانی به قرنها پیش بازمیگردد، جایی که معماران و باغسازان ایرانی با هوشمندی، آب را به عنوان عنصری برای ایجاد حیات و طراوت در دل کویر به کار میگرفتند.
فلسفه وجودی آبنما: در باغهای ایرانی، بر پایه دو اصل اساسی استوار بود: یکی نمادگرایی و دیگری کارکرد آن. از نظر نمادین، آب نشانهای از پاکی، روشنایی، حیات ابدی و سرچشمه زندگی بود. جویهای روان و حوضهای پرآب، انعکاسی از بهشت موعود در فرهنگ ایرانی-اسلامی به شمار میآمدند. از نظر کارکردی، آبنماها به خنک شدن هوا، افزایش رطوبت و ایجاد صدایی دلنشین کمک میکردند که این امر به خصوص در روزهای گرم تابستان، محیطی آرامشبخش و دلپذیر را فراهم میساخت.
طراحی آبنما: شکلهای هندسی مثل مربع، مستطیل، دایره و چندضلعیها رایج بودند و اغلب در محور اصلی باغ و در مقابل عمارت قرار میگرفتند تا چشماندازی زیبا و متقارن ایجاد کنند. حوضخانه نیز به عنوان فضایی سرپوشیده و دارای حوض و آبنما، در دل عمارتها و خانه های روستایی ساخته میشد تا ساکنان بتوانند در محیطی خنک و آرام به استراحت بپردازند.
عناصر ساختاری و معماری آبنما
در ساخت آبنما در باغ های ایرانی، دقت و ظرافت زیادی به کار میرفت تا هم زیبایی بصری تأمین شود و هم عملکرد آن به بهترین شکل ممکن باشد.
مواد و مصالح: معمولاً شامل سنگ، آجر و کاشی بود. برای ساخت لبهها و جداول حوضها اغلب از سنگ یا آجر استفاده میشد. نکته جالب توجه، استفاده از تختهسنگهای سفید یا طرحدار در کف آبنماها بود. این سنگها با انعکاس نور و تضاد رنگی با آب، باعث زیباتر شدن امواج و حرکت آب میشدند.
جریان آب: یکی از مهمترین ویژگیهای آبنماهای ایرانی است. آب در جویهای باریک و کمشیب یا چهارباغها به آرامی حرکت میکرد و با صدای دلنواز خود، آرامش را به محیط میبخشید. در برخی موارد و به خصوص در باغهایی که در زمینهای شیبدار ساخته میشدند، از پلکانهای سنگی استفاده میکردند تا جریان آب سرعت بگیرد و با ایجاد صدایی بلندتر و پرانرژی، حسی متفاوت را به وجود آورد. این حرکت کنترلشده آب، علاوه بر زیبایی، به گردش هوا و خنک شدن محیط نیز کمک میکرد.
نمونههای تاریخی و کاربردی آبنما
برای درک بهتر اهمیت آبنما در باغ های ایرانی، میتوان به نمونههای تاریخی معروفی اشاره کرد که هر کدام به نوعی شاهکار مهندسی و هنر هستند.
یکی از برجستهترین این نمونهها، باغ فین کاشان است. این باغ که از دوره صفویه تا قاجاریه مورد توجه بوده، با بهرهگیری از آب چشمه سلیمانیه، یک سیستم آبی پیچیده و بسیار زیبا دارد. آب در حوضها، جویها و آبنماهای متعدد این باغ جریان دارد و در نهایت به حوضچههایی با فوارههای متعدد میریزد که بدون نیاز به پمپ، با استفاده از اختلاف فشار آب عمل میکنند. این تکنیک، نمادی از نبوغ مهندسان ایرانی در گذشته است.
در عصر حاضر، اهمیت آبنماها همچنان پابرجاست، اما با رویکردی مدرنتر. شرکتهایی مانند سورن بام در زمینه معماری پایدار و فضای سبز فعالیت میکنند و با طراحی و اجرای انواع آبنما در پروژههای امروزی مثل روف گاردنها، ویلاها و فضاهای شهری، به احیای این سنت کهن پرداختهاند. این نمونهها نشان میدهند که آبنما در باغ های ایرانی نه تنها یک عنصر تاریخی، بلکه یک المان زنده و کاربردی در معماری معاصر است که میتواند به زیبایی و آرامش فضاهای زندگی امروزی بیفزاید.
آبنما در باغ های ایرانی :
آبنما در باغ های ایرانی یکی از ضروری ترین عناصر موجود در ایجاد باغ می باشد که اکثرا آن را در مقابل عمارت باغ احداث می کردند و اصلی ترین بعد آن، در جهت طول ساختمان و به شکل های مستطیل، مربع، چند ضلعی و دایره می باشد. اغلب مواقع در عمارت های قدیمی از آبنما استفاده می شد که به اصطلاح به آن حوض خانه نیز گفته می شود.
شرکت سورن بام با سالها تجربه در زمینه معماری پایدار فعالیت های بیشماری داشته و در زمینه طراحی و اجراء روف گاردن ، دیوار سبز ، تراس سبز ، محوطه سازی فضای سبز شهری و محوطه سازی باغ ، باغچه ، ویلا ، ساخت انواع آبنما مخصوصا آبنما در باغ های ایرانی ، آلاچیق ، پرگولا ، و انواع فلاور باکس ها نیز فعالیت دارد .
